सनदी सेवा : सेवक प्रशासनाच्या व्यवस्था – 1. नोकरशाही व्यवस्था 2. कुलीनतंत्र व्यवस्था 3. लोकशाही पद्धत; सनदी सेवेचा ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आणि विकास – सनदी सेवा अर्थ आणि व्याख्या, सनदी सेवेची वैशिष्टये, सनदी सेवेची कार्य, सनदी सेवेचे महत्त्व, सनदी सेवेचे मूल्यमापन वा गुणदोष, राजकीय तटस्थता, वर्तणूक आचारसंहिता
भरती, प्रशिक्षण आणि बढती : भरती – भरतीची अर्थ व व्याख्या, भरतीच्या समस्या, नोकर वर्गाची भरती करण्याची सत्ता; भरतीच्या प्रकार वा पद्धती – 1. मलिदा वा लूट पद्धती 2. गुणवत्ता पद्धत – अ) अंतर्गत वा बढतीद्वारे भरती, बढतीचे गुण वा फायदे, बढतीचे दोष वा तोटे ब) बाह्य वा प्रत्यक्ष भरती, प्रत्यक्ष भरतीचे फायदे वा गुण, प्रत्यक्ष भरतीचे दोष; सनदी सेवकांच्या योग्यता किंवा पात्रता – अ) सामान्य पात्रता ब) विशेष पात्रता; सनदी सेवेतील योग्यता किंवा पात्रता ठरविण्याच्या पद्धती – अ) पूर्वपरीक्षा ब) लेखी परीक्षा क) तोंडी परीक्षा वा मुलाखत ड) प्रात्यक्षिके इ) मानसशास्त्रीय परीक्षा ई) शारीरिक परीक्षा; प्रशिक्षण – प्रशिक्षणाचे महत्त्व वा गरज, प्रशिक्षणाची अर्थ आणि व्याख्या, प्रशिक्षणाचे हेतू किंवा उद्देश; प्रशिक्षणाचे प्रकार – 1) औपचारिक व अनौपचारिक प्रशिक्षण – अ) औपचारिक प्रशिक्षण – अ) प्रवेश पूर्व प्रशिक्षण ब) प्रवेशोत्तर प्रशिक्षण क) सेवाकालीन प्रशिक्षण 2) अनौपचारिक प्रशिक्षण 3) अल्प मुदतीेचे व दीर्घ मुदतीचे प्रशिक्षण 4) विभागीय आणि केंद्रित प्रशिक्षण 5) कुशलेतेचे व पार्श्वभूमीविषयक प्रशिक्षण; सनदी सेवकांच्या प्रशिक्षणाच्या पद्धती, भारतातील सनदी सेवकासाठी प्रशिक्षण; बढती – बढतीचा अर्थ आणि व्याख्या, बढतीचे फायदे वा महत्त्व; बढतीचे तत्त्वे – अ) सेवा ज्येष्ठता तत्त्व, ज्येष्ठता तत्त्वाचे गुण, ज्येष्ठता तत्त्वाचे दोष ब) गुणश्रेष्ठतेचे तत्त्व
संघ आणि राज्य लोक सेवा : संघ आणि राज्य लोक सेवा विकास – 1. अखिल भारतीय सेवा 2. केंद्रीय सेवा 3. राज्यसेवा; अखिल भारतीय सेवा – भारतीय प्रशासकीय सेवा, भारतीय पोलिस सेवा, भारतीय वन सेवा, संघ लोकसेवा आयोग; लोकसेवा आयोग रचना – कार्यकाल, वेतन व भत्ते, अधिकार व कार्य, महत्त्व; महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग – राज्य आयोग रचना, कार्यकाल, बडतर्फ वा पदच्युती, वेतन, अधिकार व कार्य; भारतातील भरती पद्धती वा संघ लोकसेवा आयोग परीक्षेचे स्वरूप; संघ लोकसेवा आयोग मुख्य परीक्षेचे स्वरूप – मुलाखत, नियुक्ती, प्रशिक्षण; महाराष्ट्र लोकसेवा आयोग भरती – पात्रता, वयोमर्यादा; राज्य सेवेच्या परीक्षेचे स्वरूप – मुलाखत, नियुक्तीची शिफारस व प्रशिक्षण; पोलीस उप-निरीक्षक/विक्रीकर निरीक्षक/सहायक परीक्षेचे स्वरूप – पूर्व परीक्षा, मुख्य परीक्षा, शारीरिक चाचणी, मुलाखत; आरक्षण धोरण – 1. राजकीय आरक्षण 2. केंद्र सरकारच्या नोकरीत आरक्षण 3. इतर वर्गासाठी आरक्षण; सेवानिवृत्ती – सेवानिवृत्तीची वयोमर्यादा, सेवानिवृत्ती संबंधी सिद्धांत, सेवानिवृत्ती प्रकार व पद्धती – 1) अंशदायी निवृत्ती वेतन 2) अनंशदायी निवृत्तीवेतन; सेवानिवृत्तीचे फायदे, हेतू व महत्त्व
सुशासन : सुशासन संकल्पनेची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, अर्थ व व्याख्या, सुशासनाची उद्दिष्टये, सुशासनाचे आधारभूत तत्त्वे, पैलू, लक्षणे वा वैशिष्टये, सुशासनाच्या मार्गातील अडथळे, सुशासन स्थापनेसाठी भारतातील प्रयत्न, सुशासना समोरील आव्हाने
ई-प्रशासन : ई-प्रशासन ऐतिहासिक पार्श्वभूमी, ई-प्रशासन अर्थ व व्याख्या, ई-प्रशासनाची उद्दिष्टये, ई-प्रशासनाची वैशिष्टये, ई-प्रशासनाचे विविध टप्पे, ई-प्रशासनात परस्पर क्रियाच्या पद्धती; ई-प्रशासनाचे मूल्यमापन – प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष फायदे, प्रत्यक्ष/अप्रत्यक्ष तोटे, पारंपरिक प्रशासन आणि ई-प्रशासन भेद
व्यवस्थापन : व्यवस्थापन म्हणजे काय?, व्यवस्थापनाच्या व्याख्या, व्यवस्थापनाची प्रमुख स्वरूप व वैशिष्टये; व्यवस्थापनाचे दृष्टिकोन – 1. निर्णय सिद्धांत दृष्टिकोन 2. व्यवस्थापन प्रक्रिया दृष्टिकोन 3. सामाजिक व्यवस्था दृष्टिकोन 4. मानवी व्यवहार दृष्टिकोन 5. व्यवस्थापन संभाव्य दृष्टिकोन; व्यवस्थापनाची कार्य वा ल्यूथर गुलिकची झजडऊउजठइ संकल्पना – अ) ल्यूथर गुलिक ब) हेन्री फेयॉल क) चेस्टर बर्नार्ड ड) जार्ज टेरी इ) सेकलर हडसन ई) जे.डी. मिलेट; चांगल्या व्यवस्थापनाच्या कसोटया वा निकष; जे.डी. मिलेट यांनी व्यवस्थापनाची तीन निकष व कसोटया; व्यवस्थापनाची गरज, महत्त्व आणि फायदे
प्रशासकीय नेतृत्व : नेतृत्व – अर्थ व व्याख्या, नेतृत्वाचे स्वरूप; नेतृत्वासंबंधी दृष्टिकोन – 1. स्वभावात्मक दृष्टिकोन 2. परिस्थित्यात्मक दृष्टिकोन 3. मूलभूत घटकांवर आधारलेले नेतृत्व; नेतृत्वाचा विकास, प्रशासकीय नेतृत्वासाठी आवश्यक गुण; अ) चेस्टर बर्नार्ड ब) जे.डी. मिलेट क) जार्ज टेरी ड) पॉल अॅपलबी इ) हेन्री फेयॉल ई) क्वीव्हलँड आणि हुवर आयोग ग) मि. बाकेल फ) राजगोपालाचारी; प्रशासकीय नेतृत्वाचे कार्य – अ) ओहिये विद्यापीठ ब) एल. ऊर्विक क) नेतृत्वाची अन्य कार्य; प्रशासन आणि सुशासन यातील संबंध
प्रदत्त विधिनियम व प्रशासकीय न्यायदान : प्रदत्त विधिनियम म्हणजे काय?; प्रदत्त विधिनियमाचे प्रकार – 1. प्रासंगिक विधिनियम 2. पूरक प्रदत्त विधिनियम 3. मीमांसात्मक प्रदत्त विधिनियम; प्रदत्त विधिनियमच्या विकासाची वा वाढीची कारणे, प्रदत्त विधिनियमाचे मूल्यमापन, परीक्षण वा फायदे वा तोटे, प्रदत्त विधिनियमाविषयी खबरदारी; प्रशासकीय न्यायालये – प्रशासकीय न्यायालय व्याख्या, प्रशासकीय न्यायालयाचे महत्त्व, प्रशासकीय न्यायालयाचा विकास व स्वरूप, प्रशासकीय न्यायालये वाढीची कारणे, प्रशासकीय न्यायाधिकरणे मूल्यमापन वा गुणदोष, प्रशासकीय न्यायाधिकरण सुधारणेबाबत सूचना
प्रशासकिय उत्तरदायित्व : प्रशासकीय उत्तरदायित्व संकल्पना, कायदेमंडळाचे नियंत्रण, अध्यक्षीय लोकशाही शासनपद्धतीतील कायदेमंडळाचे नियंत्रण, संसदीय लोकशाही वा भारतातील कायदेमंडळ वा विधिमंडळाचे प्रशासनावरील नियंत्रण, विधिमंडळाच्या नियंत्रणाच्या मर्यादा; कार्यकारी मंडळाचे नियंत्रण – कार्यकारी मंडळाच्या नियंत्रणाच्या मर्यादा; न्यायमंडळाचे नियंत्रण – प्रशासनावरील न्यायिक नियंत्रणाचे मार्ग, न्यायमंडळाच्या नियंत्रणाच्या मर्यादा; प्रशासनावरील जनतेचे नियंत्रण
व्यवस्थापनातील नविन प्रवाह : मनोधैर्य – अर्थ, व्याख्या, मनोधैर्यावर प्रभाव पाडणारे घटक, मनोधैर्याची विशेषता आणि महत्त्व; मनोधैर्याचे मापन वा मापन पद्धती – 1. औपचारिक पद्धत 2. अनौपचारिक पद्धती 3. इतर पद्धती; मनोधैर्याचे परिणाम, प्रशासकीय नितीमत्ता, प्रशासकीय नितीमत्तेची गरज वा आवश्यकता आणि तत्त्वे, प्रशासकीय नितीमत्तेसाठी आवश्यक उपाययोजना; सामाजिक जबाबदारी – सामाजिक जबाबदारीसाठी आवश्यक साधने, भारतात सामाजिक जबाबदारीचा विकास; सामाजिक लेखांकन – सामाजिक लेखांकनाची विशेषता, सामाजिक लेखांकनात समाविष्ट सामाजिक जबाबदारीचे गट; जनसंपर्क – जनसंपर्क व्याख्या व अर्थ, जनसंपर्काचे उद्देश, जनसंपर्काची कार्य, जनसंपर्काचे महत्त्व, जनसंपर्काचे महत्त्व वाढण्याची कारणे, जनसंपर्क साधने, माध्यमे आणि अभिकरणे, जनसंपर्क अधिकारी
