भूगोल विषयाच्या अध्ययन-अध्यापनात आज भौगोलिक माहिती प्रणाली (Geographical Information System) (GIS) ही अत्यंत महत्त्वाची, आधुनिक, कौशल्याधिष्ठित आणि उपयोजित शाखा म्हणून विकसित झाली आहे. भौगोलिक माहितीचे संकलन, साठवण, प्रक्रिया, विश्लेषण, नकाशांकन आणि निर्णयप्रक्रियेसाठी GIS हे प्रभावी साधन ठरले आहे. कृषी, जलसंधारण, पर्यावरण, नागरी नियोजन, ग्रामीण विकास, आरोग्य सुविधा, वाहतूक, आपत्ती व्यवस्थापन, नैसर्गिक संसाधन व्यवस्थापन आणि संशोधन अशा विविध क्षेत्रांत GIS चा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढत आहे. त्यामुळे भूगोल विषयातील विद्यार्थ्यांना या तंत्रज्ञानाची शास्त्रीय, व्यावहारिक आणि कौशल्यपूर्ण ओळख करून देणे ही आजची शैक्षणिक गरज आहे.
राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण 2020 (NEP2020) मध्ये बहुविद्याशाखीय शिक्षण, कौशल्याधिष्ठित अभ्यासक्रम, रोजगाराभिमुख शिक्षण, अनुभवाधारित अध्ययन, तंत्रज्ञानाचा शैक्षणिक वापर, संशोधनवृत्ती आणि स्थानिक ते जागतिक समस्यांच्या अभ्यासावर विशेष भर देण्यात आला आहे. या धोरणाच्या भावनेशी सुसंगत राहून व कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ, जळगाव यांच्या बी.ए. भूगोल तृतीय वर्षाच्या अभ्यासक्रमानुसार प्रस्तुत पुस्तक तयार करण्यात आले आहे. GIS हा विषय विज्ञान, तंत्रज्ञान, समाजशास्त्र, पर्यावरण, अर्थव्यवस्था आणि नियोजन या सर्व क्षेत्रांना जोडणारा असल्यामुळे तो NEP 2020 मधील बहुविद्याशाखीय दृष्टिकोनाला अधिक बळकटी देतो. विद्यार्थ्यांनी केवळ सैद्धांतिक ज्ञान प्राप्त न करता प्रत्यक्ष जीवनातील समस्यांचे विश्लेषण करून त्यावर उपाय शोधावेत, हा या पुस्तकामागील प्रमुख उद्देश आहे.
सदर पुस्तकात GIS ची संकल्पना, इतिहास व विकास, घटक, डेटा प्रकार, रास्टर व व्हेक्टर डेटा मॉडेल, GIS तंत्रे, डेटा संकलन व व्यवस्थापन, स्थानिक विश्लेषण, पृष्ठभाग विश्लेषण, नकाशा मांडणी, कार्टोग्राफिक दृश्यीकरण, GIS सॉफ्टवेअर, हार्डवेअर, वेब GIS, मुक्त स्रोत व मालकी हक्काची सॉफ्टवेअर तसेच GIS चा विविध क्षेत्रातील उपयोग यांची शास्त्रीय पण सुलभ भाषेत मांडणी करण्यात आली आहे. विषय अधिक स्पष्ट व्हावा म्हणून आवश्यक ठिकाणी भारतीय संदर्भ, उदाहरणे, आकृत्या, तक्ते आणि उपयोजित माहितीचा समावेश GIS चा विविध क्षेत्रातील उपयोग यांची शास्त्रीय पण सुलभ भाषेत मांडणी करण्यात आली आहे. विषय अधिक स्पष्ट व्हावा म्हणून आवश्यक ठिकाणी भारतीय संदर्भ, उदाहरणे, आकृत्या, तक्ते आणि उपयोजित माहितीचा समावेश करण्याचा प्रयत्न केला आहे.
प्रस्तुत पुस्तक प्रामुख्याने पदवी स्तरावरील भूगोल विद्यार्थ्यांसाठी लिहिले असले तरी ते विविध वाचकांसाठी उपयुक्त ठरेल. पदवी व पदव्युत्तर विद्यार्थी, स्पर्धा परीक्षांची तयारी करणारे विद्यार्थी, संशोधक, प्राध्यापक, नियोजन क्षेत्रातील अभ्यासक, पर्यावरण अभ्यासक, कृषी व ग्रामीण विकास क्षेत्रातील कार्यकर्ते, स्थानिक स्वराज्य संस्थांमधील अधिकारी, स्वयंसेवी संस्था, तसेच GIS तंत्रज्ञानाची प्राथमिक ते मध्यम पातळीवरील माहिती घेऊ इच्छिणारे सर्व अभ्यासक यांच्यासाठी हे पुस्तक मार्गदर्शक ठरावे, अशी अपेक्षा आहे. संशोधन प्रकल्प, क्षेत्रीय सर्वेक्षण, प्रबंध लेखन, नकाशा निर्मिती, डेटा विश्लेषण आणि स्थानिक नियोजन यांसाठीही या पुस्तकातील माहिती उपयुक्त ठरेल.
GIS हा विषय केवळ नकाशे तयार करण्यापुरता मर्यादित नाही, तर तो स्थानिक भौगोलिक समस्यांचा वैज्ञानिक पद्धतीने विचार करण्याची दृष्टी प्रदान करतो. एखाद्या प्रदेशातील लोकसंख्या, जमीन वापर, जलस्रोत, आरोग्य सुविधा, वाहतूक मार्ग, शेती विकास, पर्यावरणीय बदल किंवा आपत्ती जोखीम यांचे विश्लेषण GIS च्या साहाय्याने अधिक अचूक व परिणामकारक पद्धतीने करता येते. म्हणूनच आजच्या डिजिटल आणि डेटा-आधारित युगात GIS ज्ञान हे विद्यार्थ्यांसाठी रोजगारक्षमतेचे, संशोधनक्षमतेचे आणि सामाजिक उत्तरदायित्वाचे महत्त्वाचे साधन बनले आहे.
या पुस्तकाच्या लेखनात अभ्यासक्रमाची गरज, विद्यार्थ्यांची समज, शिक्षकांचा अध्यापन अनुभव, भारतीय संदर्भातील उदाहरणे आणि आधुनिक तांत्रिक बदल यांचा विचार करण्यात आला आहे. विषय अधिक अभ्यासक्रमाभिमुख, उपयुक्त, सोपा आणि व्यावहारिक करण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न केला आहे.