कवयित्री बहिणाबाई चौधरी उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठ जळगावने राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण-2020 नुसार, 2025-2026 या वर्षापासून टी.वाय.बी.ए. मानसशास्त्र विषयाकरीता नविन अभ्यासक्रम निश्चित केलेला आहे. यात सत्र 5 (NEP) करीता सायबर व माध्यम मानसशास्त्र हा अभ्यासक्रम अंतर्भूत केलेला आहे.
नवीन अभ्यासक्रम आला की, विद्यार्थ्यांची तारांबळ उडणे साहजिक आहे. कारण नव्या अभ्यास क्रमात काळानुरूप नव्या बाबी बहुतेक करून समाविष्ट झालेल्या असतात. त्याचे अवलोकन व अभ्यास करताना अनेक पुस्तके व संदर्भ ग्रंथाचा आधार घ्यावा लागतो. कोणताही घटक हा एका पुस्तकातून पूर्ण होत नाही. त्यातून वेळ, पैसा, श्रम हे जास्तीचे खर्च होतात, ही अडचण लक्षात घेता अभासक्रमावर आधारीत विद्यार्थ्यांची ज्ञानाची गरज पूर्ण व्हावी. या हेतूने ‘सायबर व माध्यम मानसशास्त्र’ या पुस्तकाचे प्रयोजन आहे.
आजचे युग हे माहिती, इंटरनेट आणि डिजिटल तंत्रज्ञानाचे युग आहे. स्मार्टफोन, इंटरनेट, सोशल मीडिया आणि विविध डिजिटल प्लॅटफॉर्ममुळे व्यक्तीच्या दैनंदिन जीवनातील संवाद, विचार, भावना, वर्तन आणि सामाजिक संबंधांमध्ये मोठे परिवर्तन झाले आहे. या बदलांचा मानवी मानसशास्त्रावर होणारा परिणाम समजून घेण्यासाठी सायबर मानसशास्त्र हे महत्त्वाचे अभ्यासक्षेत्र विकसित झाले आहे. ऑनलाइन ओळख, डिजिटल स्व-प्रतिमा, अनामिकता, सामाजिक तुलना, Fear of Missing Out (FoMO), आत्मसन्मान, इंटरनेटचे व्यसन, सोशल मीडियाचा अतिवापर, डिजिटल थकवा, ऑनलाइन व आभासी संबंध, सायबर छळ आणि ट्रोलिंग यांसारख्या विविध बाबींचा सायबर मानसशास्त्रात अभ्यास केला जातो. तसेच डिजिटल डिटॉक्स, संज्ञानात्मक-वर्तणूक तंत्रे, ऑनलाइन समुपदेशन आणि डिजिटल कल्याण यांसारख्या उपाययोजनांद्वारे डिजिटल जीवन अधिक संतुलित व आरोग्यदायी करण्याचा प्रयत्न केला जातो.
माध्यम मानसशास्त्र हे दूरदर्शन, चित्रपट, वृत्तमाध्यमे, जाहिराती, सोशल मीडिया आणि डिजिटल माध्यमांचा व्यक्तीच्या आकलन, अवधान, स्मरण, भावना, अभिवृत्ती आणि वर्तनावर होणाऱ्या प्रभावाचा अभ्यास करते. माध्यमांद्वारे मन वळविणे, जाहिरात, प्रचार-अपप्रचार, हिंसा तसेच समाजोपयोगी संदेश यांचा व्यक्ती आणि समाजावर परिणाम होतो. त्याचबरोबर शरीरप्रतिमा, लिंगविषयक व सांस्कृतिक रूढी, परासामाजिक संबंध आणि तरुणांची संवेदनशीलता यांसारख्या समस्यांचाही विचार केला जातो. त्यामुळे खोटी किंवा बनावट माहिती ओळखणे, तथ्य पडताळणी करणे, माध्यमांचा सजग व जबाबदार वापर करणे आणि नैतिक पद्धतीने आशयनिर्मिती करणे यासाठी माध्यम साक्षरता अत्यंत आवश्यक ठरते. या अभ्यासक्रमाद्वारे विद्यार्थ्यांना सायबर व माध्यमांच्या मानसशास्त्रीय परिणामांचे शास्त्रीय आकलन होऊन आधुनिक डिजिटल समाजात सजग, जबाबदार आणि मानसिकदृष्ट्या निरोगी डिजिटल नागरिक म्हणून वावरण्यास आवश्यक ज्ञान व कौशल्ये प्राप्त होतील.